Kinh Nghiệm về Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ 2022

Update: 2022-05-13 22:01:17,Quý khách Cần kiến thức và kỹ năng về Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ. Bạn trọn vẹn có thể lại Thảo luận ở phía dưới để Ad đc lý giải rõ ràng hơn.

577

Có thể nói rằng trong tiếp xúc, người Việt Nam có thiên hướng nói tới việc những nội dung tĩnh (tư tưởng, tình cảm, dẫn đến nghệ thuật và thẩm mỹ thơ ca và phương pháp biểu trưng) bằng hình thức động (cấu trúc động từ, ngữ pháp ngữ nghĩa linh hoạt).

Trích từ: Trần Ngọc Thêm. Tìm về truyền thống văn hoá Việt Nam. – NXB Tp. Hồ Chí Minh, 1996/2006

1. Các đặc trưng cơ bản trongvăn hóa tiếp xúc của người Việt Nam

Bản chất con người chỉ thể hiện ra trong tiếp xúc. Người Trung Quốc viết chữ “nhân” với nghĩa là “tính người” 仁bằng cách ghép chữ “nhị” với bộ “nhân đứng” ­ tính người bộïc lộ trong quan hệ giữa hai người. Nhà triết học người Đức L. Pheurbach từng viết: “Con người thành viên không chứa thực ra con người trong mình… Bản chất con người chỉ thể hiện ra trong tiếp xúc, trong thể thống nhất giữa con người với con người. Con người làm cho tôi chỉ là con người theo nghĩa thường thì; còn con người trong tiếp xúc với đồng loại, trong sự thống nhất giữa Tôi với Anh mới đó là Thượng đế” (dẫn theo Kagan [1988: 24]).

1.1.Trước hết, xét về THÁI ĐỘ của người Việt Nam so với việc tiếp xúc, trọn vẹn có thể thấy điểm lưu ý của người Việt Nam là vừa thích tiếp xúc, lại vừa rụt rè.

Như đã nói, người Việt Nam nông nghiệp sống phụ thuộc lẫn nhau và rất coi trọng việc giữ gìn những quan hệ tốt với mọi thành viên trong xã hội, chính tính xã hội này là nguyên nhân khiến người Việt Nam đặc biệt quan trọng coi trọng việc tiếp xúc.Sự tiếp xúc tạo ra quan hệ: Dao năng liếc năng sắc, người năng chào năng quen (tục ngữ). Sự tiếp xúc củng cố ý thân: Áo năng may năng mới, người năng tới năng thân (tục ngữ). Năng lực tiếp xúc được người Việt Nam xem là tiêu chuẩn số 1 để định hình và nhận định con người, ca dao có câu:

– Vàng thì thử lửa, thử than,
Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời.
– Một thương tóc bỏ đuôi gà,
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên…

Vì coi trọng tiếp xúc cho nên vì thế người Việt Nam rất thích tiếp xúc. Việc thích tiếp xúc này thể hiện đa phần ở hai điểm:

Từ góc nhìn của tớ, chủ thể tiếp xúc, thì người Việt Nam có tính thích thăm viếng. Phàm đã là người Việt Nam, đã thân nhau, thì mặc dầu hằng ngày có gặp nhau ở đâu, bao nhiêu lần đi nữa, những lúc rảnh rỗi, họ vẫn tới thăm nhau. Thăm viếng nhau đây không hề là nhu yếu việc làm mà là biểu lộ của tình cảm, tình nghĩa, có tác dụng thắt chặt thêm quan hệ. Đối với phương Tây, người ta chỉ đi thăm viếng những người dân mà thường thì mình ít có Đk gặp gỡ.

Với đối tượng người tiêu dùng tiếp xúc thì người Việt Nam có tính hiếu khách.Có khách đến nhà, dù quen hay lạ, thân hay sơ, người Việt dù nghèo khó đến đâu, cũng nỗ lực tiếp đón một cách chu đáo và tiếp đãi một cách thịnh tình, dành riêng cho khách những tiện nghi tốt nhất, những món ăn ngon nhất: Khách đến nhà chẳng gà thì gỏi, bởi lẽ Đói năm, không tồn tại ai đói bữa. GS. Phan Ngọc [1996: 38] nhận xét: “Bạn đi công tác làm việc, đến đâu có dân là ở đấy có sự che chở. Người ta nhường cho bạn nơi nào? Gian thờ. Gian nhà sẽ là trang trọng nhất. Mà bạn nào giúp sức gì cho họ đâu, nào có bà con gì với họ đâu? Họ nghèo thì chịu nghèo, đói thì chịu đói chứ không làm cho bạn đói. Tôi có gặp một anh bạn người Đức. Anh ta không sao hiểu được chuyện này. Nếu là ở Đức, vào trong nhà người ta là rất khó, ngủ lại càng khó, đừng nói ngủ ở nơi trang trọng nhất”. Tính hiếu khách này càng tăng thêm khi ta về những miền quê hẻo lánh, những miền rừng núi xa xôi. “Người đàn bà – A. Pazzi[i] [1970: 47] nhận xét – dầu có nhan sắc đến đâu, tài giỏi đến đâu cũng trở nên người Việt Nam xem là người vợ xấu nết nếu làm mất đi lòng khách đến thăm nhà, tỏ ra thái độ không mấy lịch thiệp, hoặc là ích kỷ, khó tính so với bà con, bạn hữu”.

Đồng thời với việc thích tiếp xúc, người Việt Nam lại sở hữu một đặc tính gần như thể ngược lại là rụt rè – điều mà những người dân quan sát quốc tế hay nhắc tới. Sự tồn tại đồng thời của hai tính cách dường như trái ngược nhau (tính thích tiếp xúc và tính rụt rè) này đó là bắt nguồn từ hai đặc tính cơ bản của làng xã Việt Nam là tính xã hội và tính tự trị:

Đúng là người Việt Nam xởi lởi, rất thích tiếp xúc, nhưng đó là lúc thấy mình đang ở trong phạm vi của xã hội quen thuộc, nơi tính xã hội (link) ngự trị. Còn khi đã vượt thoát khỏi phạm vi của xã hội, trước những người dân lạ, nơi tính tự trị phát huy tác dụng thì người Việt Nam, ngược lại, lúc nào thì cũng tỏ ra rất rụt rè. Hai tính cách tưởng như trái ngược nhau ấy lại không hề xích míc với nhau vì chúng thể hiện trong những môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên rất khác nhau, chúng đó là hai mặt của cùng một thực ra. Là biểu lộ cho cách ứng xử linh hoạt của người Việt Nam.

1.2.Xét về QUAN HỆ GIAO TIẾP, nguồn gốc văn hóa truyền thống nông nghiệp với điểm lưu ý trọng tình đã dẫn người Việt Nam tới chỗ lấy tình cảm – lấy sự yêu sự ghét – làm nguyên tắc ứng xử trong tiếp xúc: Yêu nhau chín bỏ làm mười; Yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau bồ hòn cũng méo…(tục ngữ), và:

– Yêu nhau yêu cả lối đi,
Ghét nhau, ghét cả tông ty họ hàng.
– Yêu nhau cau sáu bổ ba,
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười.
– Yêu nhau mọi việc chẳng nề,
Dẫu trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng.
(ca dao)

Nếu trong tổng thể, người Việt Nam lấy sự hòa giải và hợp lý âm khí và dương khí làm nguyên tắc chủ yếu nhưng vẫn thiên về âm tính hơn, thì trong môi trường sống đời thường, người Việt Nam sống có lý có tình nhưng vẫn thiên về tình hơn. Khi cần Để ý đến giữa tình với lý thì tình được đặt cao hơn nữa lý: Một bồ cái lý không bằng một tý cái tình (tục ngữ); Đưa nhau đến trước cửa quan, Bên ngoài là lý, bên trong là tình (ca dao)… Vẫn biết rằng tiền của là quý, là quan trọng (Có tiền mua Tiên cũng rất được – tục ngữ), nhưng người Việt Nam còn biết rõ hơn rằng: Có tình có nghĩa hơn hết của tiền (tục ngữ); Của tiền có có không không, Có tình có nghĩa còn mong hơn tiền (ca dao).

Người Việt Nam luôn nhắc nhở nhau coi trọng tình cảm hơn mọi thứ ở đời. Trong mái ấm gia đình thì Vợ chồng là nghĩa ở đời, Ai ơi chớ nói những lời thiệt hơn(ca dao). Ngoài xã hội, ai giúp mình một chút ít gì đều phải nhớ ơn; ai bảo ban mình một tý gì rồi cũng đều tôn làm thầy: Ở Việt Nam, khái niệm “thầy” được mở ra rất rộng – thầy đồ, thầy võ, thầy thuốc, thầy cúng, thầy bói, thầy địa lý, thầy phù thủy, thầy cãi, thầy rắn (người giỏi về những loại rắn, chữa rắn cắn ở Nam bộ), v.v. và v.v.

1.3.Với ĐỐI TƯỢNG GIAO TIẾP, người Việt Nam có thói quen ưa tìm hiểu, quan sát, định hình và nhận định… Tuổi tác, quê quán, trình độ học vấn, vị thế xã hội, tình trạng mái ấm gia đình (cha mẹ còn hay mất, đã có vợ/chồng chưa, có con chưa, mấy trai mấy gái…) là những yếu tố người Việt Nam thường quan tâm. Thói quen ưa tìm hiểu này (trọn vẹn trái ngược với những người phương Tây!) làm cho những người dân quốc tế có nhận xét là người Việt Nam hay tò mò. Đặc tính này – dù gọi là tên gì đi chăng nữa – chẳng qua cũng chỉ là một thành phầm nữa của tính xã hội làng xã mà ra.

Do tính xã hội, người Việt Nam tự thấy có trách nhiệm phải quan tâm đến người khác, mà muốn quan tâm thì nên phải ghi nhận rõ tình hình. Mặt khác, do phân biệt chi ly những quan hệ xã hội, mỗi cặp tiếp xúc đều phải có những cách xưng hô riêng, mà muốn chọn được từ xưng hô cho thích hợp thì nên phải có đủ những thông tin thiết yếu về thành viên người đối thoại.

Tính hay quan sát khiến người Việt Nam đã có được một kho kinh nghiệm tay nghề xem tướng rất là phong phú: chỉ việc nhìn vào cái mặt, cái mũi, con mắt… là đã biết được xem cách con người. Chẳng hạn, riêng về xem người qua con mắt đã có những kinh nghiệm tay nghề như:

– Trên trời Phạm Nhan, trần gian một mắt (tục ngữ)
– Đàn bà con mắt lá dăm,
Lông mày lá liễu đáng trăm quan tiền.
– Người khôn con mắt đen sì,
Người dại con mắt nửa chì nửa thau.
– Con lợn mắt trắng thì nuôi,
Những người mắt trắng đánh hoài đuổi đi.
– Những người ti hí mắt lươn,
Trai thì trộm cướp, gái buôn chồng người…
(ca dao).

Biết tính cách, biết người để lựa chọn chọn đối tượng người tiêu dùng tiếp xúc thích hợp: Tùy mặt gởi lời, tùy người gởi của; Chọn mặt gởi vàng (tục ngữ). Trong trường hợp không được quyền lựa chọn thì người Việt Nam sử dụng kế hoạch thích ứng một cách linh hoạt: Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài; Đi với bụt mặt áo cà sa, đi với ma mặt áo giấy (tục ngữ).

1.4.Tính xã hội còn làm cho những người dân Việt Nam, dưới góc nhìn CHỦ THỂ GIAO TIẾP, có điểm lưu ý là trọng danh dự: Tốt danh hơn lành áo; Đói cho sạch, rách nát cho thơm; Trâu chết để da, người ta chết để tiếng (tục ngữ). Như đã nói, danh dự được người Việt Nam gắn với kĩ năng tiếp xúc: Lời nói ra để lại dấu vết, tạo thành tiếng tăm, nó được truyền đến tai nhiều người, tạo ra tăm tiếng. Không phải ngẫu nhiên mà từ “tiếng” trong tiếng Việt, từ nghĩa ban sơ là “ngôn từ” (ví dụ: tiếng Việt), đã được mở rộng ra để chỉ thành phầm của ngôn từ (ví dụ: Tiếng lành đồn xa, tiếng dữ đồn xa), và ở đầu cuối, chỉ cái thành quả mà tác động của lời nói đã gây ra ­ đó là “danh dự, uy tín” (ví dụ: nổi tiếng).

Chính vì quá coi trọng danh dự nên người Việt Nam mắc bệnh sĩ diện[ii]:

– Ở đời muôn sự của chung,
Hơn nhau một tiếng anh hùng mà thôi.
– Đem chuông đi đấm nước người,
Không kêu cũng đấm ba hồi lấy danh.
(ca dao)

– Một quan tiền công, không bằng một đồng xu tiền thưởng.
(tục ngữ)

Ở làng quê, thói sĩ diện thể hiện trầm trọng ở tục lệ ngôi thứ nơi đình trung là tục chia phần. Các cụ già bảy tám mươi, tuy ăn không ăn được, nhưng vì danh dự (sĩ diện), vẫn trọn vẹn có thể to tiếng với nhau vì miếng ăn: Một miếng giữa làng bằng một sàng xó nhà bếp. Thói sĩ diện này đã được Lưu Quang Vũ lấy làm đề tài riêng cho một vở kịch là Bệnh sĩ: “Người Việt Nam coi trọng cái tiếng hơn bất kể thứ gì trên đời” ­ đó là lời một nhân vật trong vở kịch. Thói sĩ diện đã tạo ra giai thoại “cá gỗ” nổi tiếng về ông đồ xứ nghệ che dấu cái nghèo của tớ bằng phương pháp làm những con cá được làm bằng gỗ để bày ra mỗi bữa tiệc. Thói sĩ diện buộc người ta phải sống và hành vi khác mình, nhiều khi giả dối với chính mình.

Lối sống trọng danh dự, trọng sĩ diện dẫn đến cơ chế tin đồn, tạo ra dư luận như một vũ khí lợi hại số 1 của xã hội để duy trì sự ổn định của làng xã. Người Việt Nam sợ dư luận tới mức nhà văn Lê Lựu đã viết trong tiểu thuyết Thời xa vắng: “Người ta chỉ dám lựa theo dư luận mà sống chứ ai dám dẫm lên dư luận mà đi theo ý mình”. “Ở đời này người ta chỉ sẵn sàng chết đói, chết rét, chết bom, chết đạn để che chở, nuôi nấng cho con mình tai qua nạn khỏi, con mình được sung sướng, được vinh hoa chứ không tồn tại ai chịu tăm tiếng, chịu sỉ nhục để con mình được tự do theo ý nó”.

1.5.Về CÁCH THỨC GIAO TIẾP, người Việt Nam ưa sự tế nhị, ý tứ và trọng sự hòa thuận.

Lối tiếp xúc tế nhị, ý tứ khiến người Việt Nam có thói quen tiếp xúc “vòng vo tam quốc”, không lúc nào mở đầu trực tiếp, nói thẳng vào việc như người phương Tây. Truyền thống Việt Nam khi khởi đầu tiếp xúc là phải vấn xá cầu điền, hỏi thăm nhà cửa ruộng vườn. Cũng để tạo không khí, để lấy đẩy, người Việt Nam trước đó có truyền thống cuội nguồn “miếng trầu làm đầu mẩu chuyện”. Với thời hạn, trong hiệu suất cao “mở đầu mẩu chuyện” này, “miếng trầu” từng được thay thế bằng chén trà, điếu thuốc lá, ly bia…

Để biết người đối thoại với mình còn cha mẹ hay là không, người Việt Nam thường hỏi: Các cụ nhà ta vẫn mạnh giỏi cả chứ? Để biết người phụ nữ đang rỉ tai với mình có chồng hay là không, người Việt Nam ý tứ sẽ hỏi: Chị về muộn thế liệu anh nhà (hay ông xã) có phàn nàn không? Còn đấy là lời tỏ tình rất vòng vo của người con trai Nam Bộ (nơi mà người Việt có tiếng là bộc trực hơn hết) qua một bài ca dao:

Chiếc thuyền giăng câu,
Đậu ngang cồn cát,
Đậu sát mé nhà,
Anh biết em có một mẹ già,
Muốn vô phụng dưỡng, biết là đặng không?

Lối tiếp xúc “vòng vo tam quốc” kết thích phù hợp với nhu yếu tìm hiểu về đối tượng người tiêu dùng tiếp xúc tạo ra ở người Việt Nam thói quen chào hỏi ­ “chào” đi liền với “hỏi”: “Bác đi đâu nhé?”, “Cụ đang làm gì đó?”… Ban đầu, hỏi là để sở hữu thông tin, từ từ trở thành một thói quen, người ta hỏi mà không cần nghe vấn đáp và trọn vẹn hài lòng với những câu “vấn đáp” kiểu: “Tôi đi đằng này một chiếc” hoặc vấn đáp bằng phương pháp hỏi lại, ví dụ nổi bật nổi bật, với vướng mắc: Cụ đang làm gì đó?, trọn vẹn có thể vấn đáp: Vâng, bác đi đâu nhé?

Lối tiếp xúc ưa tế nhị ý tứ là thành phầm của lối sống trọng tình và lối tư duy coi trọng những quan hệ(tư duy tổng hợp, biện chứng). Nó tạo ra một thói quen đắn đo Để ý đến kỹ lưỡng khi nói năng:

– Ăn có nhai, nói có nghĩ.
– Chó ba quanh mới nằm, người ba năm mới tết đến nói.
– Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe.
– Khôn cũng chết, dại cũng chết, ai biết thì sống…
(tục ngữ)

– Lời nói không mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.>
– Trăm người bán, vạn người tiêu dùng,
Lựa lời mà trả cho vừa lòng nhau.
– Ở sao cho vừa lòng người,
Ở rộng người cười, ở hẹp người chê.
– Người khôn ăn nói nửa chừng,
Để cho kẻ dại nửa mừng nửa lo…
(ca dao)

Chính sự đắn đo Để ý đến này làm cho những người dân Việt Nam có nhược điểm là thiếu tính quyết đoán. Để tránh phải quyết đoán, và đồng thời để không làm mất đi lòng ai, để giữ được sự hòa thuận thiết yếu, người Việt Nam rất hay cười. Nụ cười là một bộ phận quan trọng trong thói quen tiếp xúc của người Việt; người ta trọn vẹn có thể gặp nụ cười Việt Nam vào cả những lúc ít chờ đón nhất. “Suy từ nụ cười, toàn bộ chúng ta thấy người Việt Nam có một sự quân bình đặc biệt quan trọng suốt trong mọi ngành sinh hoạt khiến họ đồng ý hợp lý được mọi ý niệm, dung hòa đuợc mọi ý kiến dị đồng. Đời sống của dân tộc bản địa họ dù có thắng lợi vẫn không tồn tại những hân hoan tột độ, và dù chiến bại vẫn không tồn tại những bi đát tột cùng” [Pazzi 1970: 12-13].

Tâm lý trọng sự hòa thuận khiến người Việt Nam luôn chủ trương nhường nhịn nhau: Một sự nhịn là chín sự lành (tục ngữ); Chồng giận thì vợ bớt lời, Cơm sôi nhỏ lửa có đời nào khê (ca dao)…

1.6. Người Việt Nam có một khối mạng lưới hệ thống NGHI THỨC LỜI NÓI rất phong phú.

Trước hết, đó là yếu tố phong phú trong HỆ THỐNG XƯNG HÔ tiếng Việt: Trong khi những ngôn từ khác chỉ sử dụng những đại từ nhân xưng thì tiếng Việt, ngoài những đại từ nhân xưng (mà số lượng cũng rất phong phú do có nhiều biến thể), còn sử dụng một số trong những lượng lớn những danh từ chỉ quan hệ họ hàng (anh, chị – em; ông, bà, bác, cô, gì, chú – cháu, con…) và một số trong những danh từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ (thầy, cô, bác sĩ, ông cai, ông lý, ông huyện, ông đội…)để thay thế cho đại từ, chúng trở thành những từ đại từ hóa, những từ đại từ hóa này còn có Xu thế lấn át những đại từ nhân xưng.

Trong tiếng Việt có tổng số trên 60 từ xưng hô. Hệ thống xưng hô cực kỳ phong phú này thể hiện rất rõ ràng những đặc tính của văn hóa truyền thống nông nghiệp Việt Nam:

a) Có tính chấtthân mật hóacao (đặc tính trọng tình cảm). Với cách xưng hô này, toàn bộ mọi người trong xã hội đều trở thành bà con họ hàng trong một mái ấm gia đình.

b) Có tính chấtcụ thể hóacao (tính linh hoạt). Trong khối mạng lưới hệ thống từ xưng hô này, không tồn tại cái “tôi” chung chung: với từng người đối thoại rất khác nhau, người nói ở vào những cương vị rất khác nhau, những vai rất khác nhau. Trong khối mạng lưới hệ thống từ xưng hô này, cũng không tồn tại cái “anh” chung chung, cái “nó” chung chung; quan hệ xưng hô tùy từng tuổi tác, vị thế xã hội, thời hạn, không khí tiếp xúc: Cùng là một cặp đối thoại, lúc ở trường học thì người này gọi người kia là thầy, nhưng khi về nhà thì lại gọi là em, vì người thầy kia đó là em trai (hoặc em họ) của người này. Tục ngữ Việt Nam có câu: Chú khi ni, mi khi khác. Cùng là hai người nam nữ, nhưng khi nhỏ thường gọi nhau bằng mày-tao; lớn lên gọi nhau là cậu-tớ; lấy nhau rồi gọi nhau là anh-em, là nhà nó; có con rồi gọi nhau là bố nó – mẹ nó, ba nó – má nó; có cháu rồi gọi nhau là ông nó – bà nó. Còn nhớ, vào trong năm 60, có một vị lãnh đạo từng lôi kéo mọi người tiêu dùng những đại từ tôi, nó trong tiếp xúc, xưng hô như ở những ngôn từ khác cho giản tiện và dân chủ, thế nhưng truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống vẫn mạnh hơn: không một người Việt Nam nào trọn vẹn có thể xưng “tôi” với một người cao tuổi, một người bậc trên; cũng như không một người Việt Nam nào trọn vẹn có thể gọi một người cao tuổi, một người bậc trên là “nó”.

c) Có tínhxã hội hóacao (tính xã hội). Hai người rỉ tai với nhau đấy, xưng hô với nhau đấy, nhưng thực ra vẫn luôn luôn kéo cả những người dân thứ ba, thứ tư… vào cuộc. Đó là những lối gọi nhau bằng tên con, tên cháu, tên vợ, tên chồng… Hai vợ chồng gọi nhau là bố nó – mẹ nó, ba nó – má nó,ông nó – bà nó… chẳng là đã lôi cả những người dân thứ ba là con mình, cháu mình vào cuộc đấy ư? Hai người rỉ tai với nhau đấy nhưng cũng đó là đang thông tin, đang tự trình làng cho những người dân ngoài ­ những người dân thứ tư ­ biết rằng tôi đã có con, có cháu; đã lên bậc cha, bậc mẹ; lên bậc ông, bậc bà…, để những người dân này nếu muốn rỉ tai với mình thì còn biết đường mà xưng hô!

d) Có tínhđa nghĩacao (tính tổng hợp). Cùng là hai người, nhưng cách xưng hô trọn vẹn có thể đồng thời tổng hợp được những quan hệ rất khác nhau: Lối xưng hô ông-con, chú-con, bác-em… vừa thể hiện quan hệ “ông-cháu”, “chú-cháu”, “bác-cháu”, vừa thể hiện quan hệ “cha-con”, “anh-em”; vừa thể hiện được sự cách biệt về tuổi tác (gọi “ông” là cách biệt rất rộng, ngang tuổi ông mình; gọi “bác” là cách biệt nhiều, ngang tuổi anh bố mình; gọi “chú” là cách biệt thấp hơn, ngang tuổi em bố mình), sự cách biệt về vai vế (“ông” bằng vai với ông mình, “chú”, “bác” bằng vai với bố mình), vừa thể hiện được sự thân thiện, thân thiện như cha con, bạn hữu. Cùng một cặp tiếp xúc, nhưng có khi cả hai đều cùng xưng là em và đều cùng gọi nhau là chị ­ lối xưng hô ấy không tồn tại gì xích míc, bởi lẽ một người xưng là “em” vì ít tuổi hơn, còn người kia xưng “em” vì có vai vế thấp hơn. Những quan hệ phức tạp rất khác nhau trong môi trường sống đời thường đều được thể hiện rất tài tình trong khối mạng lưới hệ thống xưng hô của người Việt Nam.

e) Có tínhtôn ty, nhưng đồng thời lại vẫn rấtdân chuû. Tôn ty đấy là yếu tố thể hiện đúng quan hệ tuổi tác, thứ bậc trong họ hàng, ngoài xã hội…, và vì thể hiện đúng, cho nên vì thế rất dân chủ, công minh. Dân chủ cho nên vì thế mới có chuyện cả hai cùng là chị và cùng là em. Dân chủ cho nên vì thế mới có cách gọi theo tên chồng tên vợ: Trong khi ở phương Tây chỉ có cách gọi theo tên chồng thể hiện quyền sở hữu của người chồng, thì ở Việt Nam, bạn hữu của chồng trọn vẹn có thể gọi vợ là chị Thanh (= “vợ anh Thanh”), bạn hữu của vợ trọn vẹn có thể gọi chồng là anh Nga (= “chồng chị Nga”).

f) Thể hiện tâm lýnhường nhịn, trọng sự hòa thuận(hiếu hòa). Người Việt Nam xưng và hô theo nguyên tắc xưng khiêm hô tôn(tự xưng thì khiêm nhường còn gọi đối tượng người tiêu dùng tiếp xúc với mình thì tôn kính). Tính khiêm nhường này gắn sát với tính xã hội hóa: khiêm nhường đến mức không tồn tại một đại từ ngôi thứ nhất chung chung mà có thật nhiều cách thức tự thể hiện mình rất khác nhau: với những người ngang hàng thì xưng là tôi, tớ, tao, mình…, với những người trên thì xưng là em, con, cháu…, với những người dưới thì xưng là anh/chị, cô/chú, bác, ông/baø… Khiêm và tôn đến mức hai trong số những đại từ vốn để làm tự xưng với những người ngang hàng là tôi và tớ vốn bắt nguồn từ hai danh từ tôi và tớ tức là người hầu người hạ (so sánh những cách nói bầy tôi, kẻ tôi tớ này…).Việc tôn trọng, tôn vinh nhau dẫn đến tục kiêng tên riêng: tên riêng xưa kia không phải là cái vốn để làm gọi nhau (trái với hiệu suất cao bẩm sinh của nó!); gọi đến tên riêng, nhất là tên gọi riêng của cha mẹ nhau (tên cái), là một sự xúc phạm ghê gớm – người ta chỉ lôi tên cái ra để “réo” khi chửi nhau. Đặt tên con cần nhất là không được trùng với tên của những người dân bề trên trong họ hàng cũng như xung quanh hàng xóm. Cũng vì kiêng tên riêng mà người Việt Nam trước đó có tục nhập gia vấn húy: vào trong nhà ai, phải hỏi tên gia chủ trước để khi rỉ tai nếu có dùng tới từ đó thì phải nói chệch đi (người phương Tây thì, ngược lại, gặp nhau phải hỏi tên nhau để còn dùng tên ấy mà gọi).

Có trường hợp hai người quen nhau mấy chục năm mà chỉ khi một trong hai người mất, người kia mới biết được tên thật của bạn qua cáo phó; và không phải ngẫu nhiên mà trong một cuộc thi “Ở nhà chủ nhật” của Đài truyền hình VTV3 có câu đố yêu cầu những cháu tham gia cuộc thi nói được tên thậtcủa bà nội mình. Trong môi trường sống đời thường, trẻ nhỏ luôn giấu tên cha mẹ vì sợ bị những bạn lôi ra chửi.

Một khối mạng lưới hệ thống xưng hô quá tinh xảo và linh hoạt như vậy chỉ gặp trong tiếng Việt và một vài ngôn từ Khu vực Đông Nam Á chứ không tồn tại trong những ngôn từ phương Tây, Trung Hoa, kể cả những ngôn từ mà sự kính trọng người trên đã được ngữ pháp hóa như tiếng Nhật Bản, Nước Hàn.

Nghi thức lời nói trong nghành nghề CÁC CÁCH NÓI LỊCH SỰcũng rất phong phú.

Do truyền thống cuội nguồn nặng về tình cảm và tính linh hoạt nên người Việt Nam truyền thống cuội nguồn không tồn tại những từ cảm ơn, xin lỗi khái quát trọn vẹn có thể dùng chung cho mọi trường hợp như người phương Tây. Cũng như trong xưng hô, so với từng người, ta có một cách xưng hô rất khác nhau thì trong việc cảm ơn, xin lỗi, mỗi trường hợp có một cách cảm ơn, xin lỗi rất khác nhau: Con xin chú! (cảm ơn khi nhận quà), Chị chu đáo quá!, Anh tốt quá! (cảm ơn khi được quan tâm), Bác bày vẽ quá! (cảm ơn khi được tiếp đón chu đáo), Quý hóa quá! (cảm ơn khi có khách đến thăm), Anh quá khen! (cảm ơn khi được khen), Cậu đã cứu cho tớ một bàn thua trông thấy!, Cháu được như ngày hôm nay là nhờ cô đấy! (cảm ơn khi được giúp sức)…; Nói vô phép, Nói khí không phải (xin lỗi khi nói điều gì sơ xuất), Tôi sơ ý (vô ý) quá, Tôi lỡ tay, Mong bác bỏ quá đi cho (xin lỗi khi làm hỏng)…

Tiếng Việt thậm chí còn còn không tồn tại từ nào tương ứng với những khái niệm please, s’il vous plait, ïỵỉàëĩéđịà của những tiếng Anh, Pháp, Nga; khi cần thể hiện nghĩa này, người Việt Nam thường nói: Phiền ông (bà), Ông bà làm ơn, Xin phép cụ, Xin gởi ông, Không dám, Có gì đâu… tùy từng trường hợp.

Trong nghành NGHI THỨC CHÀO HỎI thì trong lúc người Việt Nam phân biệt kỹ những lời chào theo quan hệ xã hội, theo không khí (khối mạng lưới hệ thống xưng hô đã nói ở trên) và theo sắc thái tình cảm (Cháu chào ông ạ!; Xin phép ông cháu về; Ông ở lại, cháu về!…) thì người phương Tây lại phân biệt kỹ những lời chào theo thời hạn như chào gặp mặt, chào chia tay (tiếng Anh: How do you do, Good-bye; tiếng Pháp: Salut, Au revoir; tiếng Nga: Здравствуйте, Досвидание); chào buổi sáng, giữa trưa, buổi chiều, buổi tối… (tiếng Anh: Good morning, Good afternoon, Good night; tiếng Pháp: Bonjour, Bonsoir, Bonne nuit; tiếng Nga: Доброе утро, Добрый день, Добрый вечер,……). Điều này đã cho toàn bộ chúng ta biết rõ sự khác lạ giữa văn hóa truyền thống gốc nông nghiệp ưa sống ổn định (nên vị trí xã hội và tình cảm là quan trọng) với văn hóa truyền thống gốc du mục ưa hoạt động giải trí và sinh hoạt (nên thời hạn là quan trọng). Người Việt Nam nông nghiệp chú trọng quan hệ không khí nhiều hơn thế nữa, người phương Tây công nghiệp chú trọng quan hệ thời hạn nhiều hơn thế nữa.

2. Tính biểu trưng, tính biểu cảm và tính linh hoạt trong nghệ thuật và thẩm mỹ ngôn từ Việt Nam

Công cụ của tiếp xúc là ngôn từ. W. Humboldt, nhà văn hóa truyền thống lớn của nhân dân Đức, từng nói rằng ngôn từ là “linh hồn của một dân tộc bản địa”. Nhìn vào tiếng Việt, trọn vẹn có thể thấy đúng là nó phản ánh rõ hơn đâu đâu hết linh hồn, tính cách của con người Việt Nam và những đặc trưng cơ bản của nền văn hóa cổ truyền truyền thống Việt Nam.

2.1. Trước hết, nghệ thuật và thẩm mỹ ngôn từ Việt Nam có TÍNH BIỂU TRƯNG cao. Tính biểu trưng thể hiện ở Xu thế khái quát hóa, ước lệ hóa, công thức hóa với những cấu trúc cân đối, hòa giải và hợp lý.

Xu hướng ước lệ thể hiện ở đoạn tiếng Việt thích những cách diễn đạt bằng những số lượng biểu trưng. Trong khi người Pháp nói de toutes parts (từ toàn bộ những phía), người Anh nói he opens his eyes (nó mở những con mắt của nó) thì người Việt nói từ ba bề bốn bên, từ khắp bốn phương trời; nó mở to hai con mắt. Ở những trường hợp, khi người châu Âu dùng từ “toàn bộ” thì người Việt dùng những từ chỉ số lượng ước lệ [Phan Ngọc 1989: 24]: ba thu, nói ba phải, ba mặt một nhời, năm bè bảy mối, tam khoanh tứ đốm, trăm khôn ngàn khéo, tiền trăm bạc vạn, trăm họ, vạn sự, ngàn thu… Nguyễn Bính viết:

Nhà em cách bốn quả đồi,
Cách ba ngọn suối, cách đôi cánh rừng,
Nhà em xa cách quá chừng,
Em van anh đấy, anh đừng thương em!

Lối tư duy tổng hợp mọi yếu tố, lối sống ổn định có quan hệ tốt với hết thảy mọi người dẫn đến Xu thế trọng sự cân đối hòa giải và hợp lý trong ngôn từ – một biểu lộ khác của tính biểu trưng. Tính thích hợp là một đặc tính rất nổi bật nổi bật của tiếng Việt.

Theo nguyên tắc cấu trúc quy mô, tiếng Việt là một ngôn từ đơn tiết, tuy nhiên nó chứa một khối lượng không nhỏ những từ tuy nhiên tiết; điều quan trọng hơn thế nữa là mỗi từ đơn tiết lại hầu như đều trọn vẹn có thể có những biến thể tuy nhiên tiết, dạng láy, cho nên vì thế thực ra trong ngôn từ, lời nói Việt thì cấu trúc tuy nhiên tiếtlại là chủ yếu. Các thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt đều cấu trúc theo cấu trúc có hai vế đối ứng: trèo cao / ngã đau; ăn vóc / học hay; một quả dâu da / bằng ba chén thuốc; biết thì thưa thốt / không biết dựa cột mà nghe…

Tiếng Việt rất tăng trưởng hình thức câu đối là một loại thành phầm văn chương đặc biệt quan trọng, nó vừa công phu tỷ mỷ, lại vừa cô đúc ngắn gọn. Trong một tác phẩm “mini” ấy thể hiện đủ cả vẻ đẹp cân đối uyển chuyển của hình thức và cái uyên thâm của chiều sâu triết lý phương Đông. Ở Việt Nam xưa kia, nhà nhà, đình đình, chùa chùa… ­ nơi nào thì cũng đều phải có treo câu đối. Và trong mọi dịp, người ta đều làm câu đối ­ từ việc hiếu cho tới việc hỷ. Câu đối chữ Hán có, chữ Nôm có,vừa Hán vừa Nôm cũng luôn có thể có.

Đây là đôi câu đối của Nguyễn Khuyến làm cho một người vợ khóc chồng làm nghề thợ nhuộm với đủ mọi kỳ công: vế trước nói về vợ, vế sau nói về chồng; vế trước nói về người sống, vế sau nói về về người chết; nghĩa đen với tình cảm vợ chồng thắm thiết, nghĩa bóng với đủ mọi sắc màu của nghề thợ nhuộm:

Thiếp Tính từ lúc lá thắm xe duyên, lúc vận tía, buổi cơn đen, điều dại điều khôn nhờ bố đỏ;
Chàng ở dưới suối vàng có biết, vợ má hồng, con răng trắng, tím gan tím ruột với trời xanh.

Kurn Stern trong lời tựa một tập thơ Việt Nam dịch ra tiếng Đức có nhận xét rằng “Việt Nam là giang sơn của thơ ca và cuộc chiến tranh”. Người Việt Nam, hầu như ai cũng biết làm thơ. Văn hóa gốc nông nghiệp trọng âm, trọng tình cảm tất yếu sẽ đã có được khuynh hướng thiên về thơ; văn hóa truyền thống gốc du mục trọng dương, trọng lý trí tất yếu dẫn đến khuynh hướng thiên về văn xuôi: truyền thống cuội nguồn văn chương phương Tây mạnh về văn xuôi. Trung Hoa cũng thiên về văn xuôi hơn thơ[iii]. Trong khi đó, suốt cả lịch sử dân tộc bản địa mấy nghìn năm văn chương của Việt Nam đều là lịch sử dân tộc bản địa của thơ ca – một thứ thơ ca có cấu trúc ngặt nghèo (lục bát, tuy nhiên thất lục bát) và có vần điệu nghiêm ngặt thể hiện sự cân đối hòa giải và hợp lý.

Thống kê trên hai tập Từ điển văn học (NXB KHXH, Tp Hà Nội Thủ Đô, 1983-1984) đã cho toàn bộ chúng ta biết trong 198 mục từ về những tác phẩm văn học phương Tây (Châu Âu và Nga) thì có 43 tác phẩm thơ và 155 tác phẩm văn xuôi, tức là văn xuôi chiếm 78,3%. Trong khi đó, trong 95 mục từ tác phẩm văn học Việt Nam (không kể những chuyện cổ tích được nhắc tới riêng rẽ như Trầu Cau, Thánh Gióng…) thì có 69 tác phẩm thơ và 26 tác phẩm văn xuôi, tức là thơ chiếm 72,6% (trong số 26 mục từ văn xuôi này còn có thật nhiều tác phẩm thuộc những thể loại hịch, chèo, tuồng… là những thể loại mang đậm màu thơ).

Đây là một sự khác lạ mang tính chất chất nguyên tắc, nó bắt nguồn từ chính vì sự khác lạ gốc rễ giữa hai quy mô văn hóa truyền thống: Văn hóa gốc DU MỤC với bản tính ĐỘNG tất thiên về trình diễn những nội dung tình tiết, sự kiện với bút pháp tả thực và lối diễn đạt tự do phóng túng – toàn bộ những đặc trưng đó chỉ trọn vẹn có thể tìm thấy sự biểu lộ triệu tập trong văn xuôi (trong cả thơ phương Tây đa phần cũng là thơ tự do). Văn hóa gốc NÔNG NGHIỆP với bản tính TĨNH tất thiên về trình diễn những nội dung tư tưởng, tình cảm với bút pháp biểu trưng và lối diễn đạt thích hợp uyển chuyển – toàn bộ những đặc trưng đó chỉ trọn vẹn có thể tìm thấy sự biểu lộ triệu tập trong thơ.

So sánh Truyện Kiều (TK) của Nguyễn Du là tác phẩm thơ nổi tiếng của Việt Nam với Kim Vân Kiều truyện (KVKT) của Thanh Tâm Tài Nhân là một tác phẩm văn xuôi Trung Hoa mà Nguyễn Du đã mượn làm diễn biến để sáng tác, ta thấy rất rõ ràng trái chiều này: Trong khi KVKT là văn xuôi thì TK là thơ. Những đoạn tả sự kiện, hành vi trong KVKT rõ ràng, dài dòng bao nhiêu thì trong TK, chúng ngắn gọn, đơn thuần và giản dị bấy nhiêu; với những đoạn tả tư tưởng, tình cảm thì trình làng một tình hình ngược lại: Chẳng hạn, đoạn tả sự kiện Thúc Sinh chuộc Kiều trong KVKT dài trên 1600 chữ thì trong TK chỉ vỏn vẹn có 8 dòng thơ; trong lúc đó, đoạn tả nỗi lòng Thúy Kiều khi ở lầu Ngưng Bích ở KVKT chỉ có tầm khoảng chừng gần đầy trăm chữ thì ở TK Nguyễn Du đã thể hiện nó dài tới 22 dòng thơ!

Ở Việt Nam, văn xuôi truyền thống cuội nguồn cũng là một thứ văn xuôi thơ, thế mạnh này còn do tiếng Việt là một ngôn từ giàu thanh điệu, tự thân những thanh điệu đã tạo ra tính nhạc cho câu văn rồi. Từ những bài văn xuôi viết theo lối biền ngẫu nhưHịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, hoặc viết theo lối tự do như thơ dụ hàng của Nguyễn Trãi gửi địch, cho tới những lời văn nôm dân dã … ­ khắp nơi, ta đều gặp một lối cấu trúc cân đối, uyển chuyển, ngặt nghèo và có tiết tấu vần điệu.

Đây là một vài câu trong thư của Nguyễn Trãi gửi Vương Thông: “Nhà lớn gần xiêu, một cây gỗ khôn hay chống đỡ; đê dài sắp vỡ, một vốc đất khó thể duy trì. Nếu không lượng sức mà cứ cưỡng làm, thì ít lúc không thất bại…”. Còn đấy là lời cầu trong trò phụ đồng chổi của trẻ nhỏ: “Phụ đồng cái chổi, mau nổi mà lên. Ba bề bốn bên, đồng lên cho chóng. Nhược bằng cửa đóng, cũng phá mà vào; cách sông cách ao, phải vào cho được. Hoặc đồng còn đi quét lá đa, hoặc đồng còn ra đi về gần, hoặc đồng còn đi ân về ái, nghe lời thầy gọi, cũng phải về ngay. Ông chổi đi trước, bà chổi đi sau, dắt díu lấy nhau, nhập vào cái chổi…”.

Thậm chí trong cả trong việc chửi nhau, người Việt cũng chửi nhau một cách có chuyên nghiệp, cân đối, uyển chuyển, đầy chất thơ (không riêng gì có lời chửi, mà cả phương pháp chửi, dáng điệu chửi… cũng mang đầy tính nhịp điệu, xem hình 15.1). Không phải ngẫu nhiên mà ngôn từ dân gian Việt Nam vẫn gọi đùa việc chửi bằng những từ chỉ những quy mô nghệ thuật và thẩm mỹ diễn xướng như ca, hát, tế… (ta thường nghe thanh niên nói với nhau: Mày nói vậy, bà ấy tế cho một trận hiện giờ; Tao vừa bị mẹ tao ca cho một bài…). Với lối chửi có vần điệu, có cấu trúc ngặt nghèo, người Việt trọn vẹn có thể chửi từ giờ này qua giờ khác, ngày này qua ngày khác mà không hề nhàm chán. Đây là một “nghệ thuật và thẩm mỹ chửi” độc nhất vô nhị mà có lẽ rằng không một dân tộc bản địa nào trên toàn thế giới đã có được. “Nghệ thuật” này, xưa không tồn tại ai truyền cho ai, nhưng những cô con gái Việt, do đã nghe mẹ, nghe hàng xóm láng giềng chửi nhiều lần nên ngẫu nhiên đã nhập tâm, sau này khi đi lấy chồng, có mái ấm gia đình riêng, hễ va chạm với xã hội là cái “nghệ thuật và thẩm mỹ” chửi nó lại được dịp phô bày và hoàn thiện.

Ở Việt Nam, văn chương truyền thống cuội nguồn là văn chương thơ; và thơ truyền thống cuội nguồn là thơ có vần điệu, cấu trúc cân đối, uyển chuyển. Chỉ có sau này, từ trên thời gian đầu thế kỷ XX, do tác động của phương Tây, thơ tự do và tiểu thuyết mới xuất hiện. Nhưng ngay trong thể loại tiểu thuyết mới xuất hiện do tác động của văn xuôi phương Tây này cũng vẫn thể hiện rất đậm nét dấu ấn của truyền thống cuội nguồn cân đối uyển chuyển, biểu trưng ước lệ. Đây là những câu văn tả người của Tản Đà: Tiếng nói nhẹ bao nhiêu, dáng người mềm bấy nhiêu; mềm bao nhiêu, chín bấy nhiêu; chín bao nhiêu, tươi bấy nhiêu; tươi bao nhiêu, tình bấy nhiêu. Như ghét, như yêu, như chiều, như ngượng. Lông mày ngài, hai con mắt phượng, cô chờ ai? (Giấc mộng con).

Không chỉ tiểu thuyết mà trong cả văn chính luận Việt Nam cũng trọn vẹn có thể mang đầy chất thơ nhờ việc cấu trúc cân đối uyển chuyển. Đọc Tuyên ngôn độc lập hay những lời lôi kéo của quản trị Hồ Chí Minh, hoặc những câu tại đây của Người, ta thấy rất rõ ràng chất thơ đó: “Nếu không tồn tại nhân dân thì không đủ lực lượng. Nếu không tồn tại chính phủ nước nhà thì không tồn tại ai dẫn đường”; “Việc gì có lợi cho dân, ta phải rất là làm. Việc gì có hại cho dân, ta phải rất là tránh.”

2.2.Đặc điểm thứ hai của nghệ thuật và thẩm mỹ ngôn từ Việt Nam là nó rất GIÀU CHẤT BIỂU CẢM – thành phầm tất yếu của một nền văn hóa cổ truyền truyền thống trọng tình cảm.

Về mặt từ ngữ, chất biểu cảm này thể hiện ở đoạn những từ, cạnh bên yếu tố gốc mang sắc thái nghĩa trung hòa, thường có thật nhiều biến thể với những sắc thái nghĩa biểu cảm: Bên cạnh màu xanh trung tính, có đủ thứ xanh rì, xanh rờn, xanh rợn, xanh ngắt, xanh um, xanh lè, xanh lét… Bên cạnh màu đỏtrung tính thì có đỏ rực, đỏ au, đỏ lòm, đỏ loét, đỏ hoe…

Các từ láy mang sắc thái biểu cảm mạnh cũng rất phổ cập trong tiếng Việt (ở phần lớn những ngôn từ khác, kể cả tiếng Hán, tuy có phương thức láy, nhưng số lượng từ láy thì rất là rất ít, tới mức không đáng kể): không phải ngẫu nhiên mà trong thơ ca của ta trọn vẹn có thể gặp thật nhiều từ láy. Ở trên vừa nói tiếng Việt thiên về thơ, mà thơ là mang đậm màu tình cảm rồi, cho nên vì thế từ láy với thực ra biểu cảm rất phù thích phù hợp với nó. Chính nhờ sức biểu cảm của những từ láy mà thơ Nguyễn Du đã khắc họa rất đạt một Tú Bà với hình ảnh Nhác trông nhờn nhợt màu da, Ăn gì to lớn đẫy đà làm thế nào… Một Mã Giám Sinh với hình ảnh Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao, Trước thầy sau tớ lao xao… Còn ai này đã từng đọc thơ Hồ Xuân Hương rồi thì quên làm thế nào được những hình ảnh: Cầu trắng phau phau…, Nước trong leo lẻo…, Cỏ gà lún phún…, Cá diếc le te…

Về mặt ngữ pháp, tiếng Việt sử dụng thật nhiều những hư từ có sắc thái biểu cảm: à, ư, nhỉ, nhé, chăng, chớ, hả, phỏng, sao, chứ… Cấu trúc “iếc hóa” mang sắc thái định hình và nhận định (sách siếc, bàn biếc…) cũng góp thêm phần quan trọng trong việc tăng cường khối mạng lưới hệ thống những phương tiện đi lại biểu cảm cho tiếng Việt.

Sự phổ cập của thơ hơn văn xuôi đã nói tới việc ở trên không riêng gì có là thành phầm của tính biểu trưng mà rõ ràng cũng đồng thời là thành phầm của tính biểu cảm. Khuynh hướng biểu cảm còn thể hiện ở đoạn trong lịch sử dân tộc bản địa văn chương truyền thống cuội nguồn không tồn tại những tác phẩm anh hùng ca ca tụng cuộc chiến tranh; có nói tới việc cuộc chiến tranh chăng thì chỉ là nói tới việc nỗi buồn của nó (ví dụ: Chinh phụ ngâm, một truyện thơ Nôm dài nói về nỗi lòng của người vợ có chồng đi chinh chiến).

2.3.Nghệ thuật ngôn từ Việt Nam còn tồn tại điểm lưu ý thứ ba là TÍNH ĐỘNG và LINH HOẠT.

Tính động, linh hoạt này trước hết thể hiện ở khối mạng lưới hệ thống ngữ pháp. Trong khi ngữ pháp biến hình của những ngôn từ châu Âu là một thứ pháp ngặt nghèo tới mức máy móc thì ngữ pháp tiếng Việt tổ chức triển khai đa phần theo lối dùng những từ hư để biểu lộ những ý nghĩa và quan hệ ngữ pháp, làm cho những người dân tiêu dùng được quyền linh hoạt tối đa. Ngữ pháp của những ngôn từ phương Tây là ngữ pháp hình thức, còn ngữ pháp Việt Nam là ngữ pháp ngữ nghĩa.

Nói bằng một ngôn từ châu Âu, ta cần phải chia động từ theo những thể, những ngôi…; phải để danh từ vào những giống, những số, những cách…; phải để tính từ vào những hình thái phù thích phù hợp với danh từ…; ­ tóm lại là phải phục vụ nhu yếu đủ mọi yên cầu tai quái nhất mà khối mạng lưới hệ thống ngữ pháp của ngôn từ đó yêu cầu (trong cả khi ý nghĩa ngữ pháp này đã được thể hiện năm bảy lần trong câu bằng những hình thái khác rồi cũng vậy). Còn trong tiếng Việt thì tùy từng ý đồ của người nói mà anh ta trọn vẹn có thể diễn đạt, không diễn đạt hay diễn đạt nhiều lần một ý nghĩa ngữ pháp nào đó. Chẳng hạn, để diễn đạt ý nghĩa thời tương lai, tiếng Việt trọn vẹn có thể có những cách nói: (Ngày mai) tôi đi Tp Hà Nội Thủ Đô; (Ngày mai) tôi sẽ đi Tp Hà Nội Thủ Đô, trong lúc tiếng Anh chỉ trọn vẹn có thể nói rằng: I’ll go to Ha Noi (tomorrow). Để truyền đạt ý nghĩa giống cái, câu tiếng Việt “Coâ giáo trẻ người Nga dạy tôi viết” chỉ việc thể hiện một lần; trong lúc câu tiếng Nga tương ứng cần phải thể hiện tới bốn lần (hai lần bằng tính từ, một lần bằng danh từ và một lần bằng động từ): Ìỵëỵäàÿ ðĩđđêàÿĩ÷èịåëüíèưà íàĩ÷èëà ìåíÿ ïèđàịü. Tiếng phương Tây gán ghép giống cho toàn bộ những danh từ biểu thị những sự vật không hề có “giống”, còn tiếng Việt thì được cho phép diễn đạt cả những khái niệm có giống dưới dạng rất khác chung chung (so sánh: giáo viên, giám đốc với thầy giáo – cô giáo, nữ giám đốc).

Chính vì linh hoạt như vậy mà tiếng Việt có kĩ năng diễn đạt khái quát rất cao: Chẳng hạn, trong lúc người Việt trọn vẹn có thể nói rằng một câu không thời, không thể, không ngôi nhưGần mực thì đen, gần đèn thì sáng (tục ngữ), thì người Anh và Pháp cần phải nói: Near the ink, you are black; near the light, you will shine; Près de l’encre, on se tache; près de la lampe, on bénéficie de sa lumière. Khả năng diễn đạt khái quát, mơ hồ của tiếng Việt đó là Đk rất quan trọng cho việc tăng trưởng thơ ca đã nói tới việc ở trên.

Tính động, linh hoạt của ngôn từ Việt Nam còn thể hiện ở đoạn trong lời nói, người Việt rất thích dùng cấu trúc động từ: trong một câu có bao nhiêu hành vi thì có bấy nhiêu động từ. Trong khi đó thì những ngôn từ phương Tây có Xu thế ngược lại – rất thích dùng danh từ. Trong khi người Việt nói: Cảm ơn anh đã tới chơi; Anh ta không lúc nào quên những rõ ràng nhỏ nhặt cho nên vì thế đã trở thành một điệp viên tài giỏi thì người Anh nói: Thank you for your coming (Cảm ơn về sự đến chơi của anh); Never forgetting these small details made him a good secret agent (Sự không lúc nào quên những rõ ràng nhỏ nhặt này làm anh ta trở thành một điệp viên giỏi).

Người phương Tây không riêng gì có danh hóa những động từ mà còn danh hóa cả những tính từ, những cụm chủ vị: The brilliance of his satires was such as to make even his victims laugh (Sự tinh xảo của những lời châm biếm của ông ấy làm cho tới cả những nạn nhân của ông ta cũng phải cười); Him being a Jesuit was a great surprise (Việc ông ta là một giáo sĩ dòng Tên làm ra một sự ngạc nhiên lớn) – trong những trường hợp như vậy này, người Việt Nam sẽ nói đơn thuần và giản dị hơn thật nhiều: Những lời châm biếm của ông ta tinh xảo đến mức trong cả những nạn nhân cũng phải bật cười; Mọi người rất ngạc nhiên khi biết ông ta là một giáo sĩ dòng Tên.

Khuynh hướng thích dùng danh từ trong những ngôn từ châu Âu đó là nguyên nhân dẫn đến việc xuất hiện lan tràn những từ dùng làm công cụ để danh từ hóa nhưsự, việc, cuộc, cái, thứ… trong những bài mà người Việt Nam dịch từ những tiếng phương Tây và hiện tượng kỳ lạ dùng thừa danh từ ở những người dân phương Tây học tiếng Việt (kiểu như: Tôi nhớ ngày khi tôi đến Việt Nam).

Tính linh hoạt, năng động còn là một nguyên nhân làm cho tiếng Việt ưa dùng cấu trúc dữ thế chủ động mà ít dùng cấu trúc bị động. Người Việt thậm chí còn dùng cấu trúc dữ thế chủ động trong cả trong câu bị động: Những câu tiếng Anh như Linda was punished by the teacher; These chairs were made by Jhon mà dịch thành “Lin-đa bị phạt bởi thầy giáo”, “Những cái ghế này được làm bởi Giôn” như ta thường gặp là rất dở. Người Việt Nam không lúc nào nói thế, họ nói một cách đơn thuần và giản dị hơn: Lin-đa bị thầy giáo phạt; Những cái ghế này do Giôn đóng – “thầy giáo phạt”, “Giôn đóng” đó là những cấu trúc dữ thế chủ động. Cấu trúc bị động thích hợp cho việc diễn đạt lối tư duy hướng ngoại, khách quan (tách rời khỏi người nói) của người Phương Tây, còn cấu trúc dữ thế chủ động thì thích hợp cho việc diễn đạt lối tư duy khuynh hướng về trong, chủ quan (gắn bó mật thiết với những người nói) của văn hóa truyền thống nông nghiệp phương Đông.

Như vậy, trọn vẹn có thể nói rằng rằng trong tiếp xúc, người Việt Nam có thiên hướng nói tới việc những nội dung tĩnh(tư tưởng, tình cảm, dẫn đến nghệ thuật và thẩm mỹ thơ ca và phương pháp biểu trưng) bằng hình thức động (cấu trúc động từ, ngữ pháp ngữ nghĩa linh hoạt). Trong khi đó người phương Tây nói riêng và truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống trọng dương nói chung lại sở hữu thiên hướng nói tới việc những nội dung động (hành vi, yếu tố, dẫn đến nghệ thuật và thẩm mỹ văn xuôi và phương pháp tả thực) bằng hình thức tĩnh (cấu trúc danh từ, ngữ pháp hình thức ngặt nghèo).

Mới hay, ngôn từ thực sự là tấm gương phản chiếu văn hóa truyền thống dân tộc bản địa và tác động của luật âm khí và dương khí (trong âm có dương, trong dương có âm; âm sinh dương, dương sinh âm) thật là to lớn và sâu xa!

Theo VANHOAHOC.VN

Tags: Ngôn ngữ, Văn hóa ứng xử, Văn hóa Việt

Reply
5
0
Chia sẻ

Video full hướng dẫn Chia Sẻ Link Down Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ ?

– Một số Keyword tìm kiếm nhiều : ” Video full hướng dẫn Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ tiên tiến và phát triển nhất , Share Link Cập nhật Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ “.

Giải đáp vướng mắc về Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ

Bạn trọn vẹn có thể để lại phản hồi nếu gặp yếu tố chưa hiểu nha.
#Tâm #lý #vừa #thích #giao #tiếp #vừa #rụt #rè #ngại #giao #tiếp #của #người #Việt #Nam #có #nguyên #nhân #từ Tâm lý vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè ngại tiếp xúc của người Việt Nam có nguyên nhân từ